[IMG]
men.png
O'n to'rtinchi bob

 Soat nchada yotganimni eslolmayman. Ustki kiyimlarimni ychib egnimga xalat kiyganim va balkonga chiqqanimni es-es bilaman, xolos. Qattiq mastligimni, xonaga qaytib kirib, karavot boshidagi chiroqni yoqqanimni va kitob o'qiganimni eslayman. Turgnvning kitobini o'qigandim. Ehtimol, ikki btni bir ncha martalab o'qib chiqdim-ov.
Bu Ovchining xotiralari kitobidagi hikoya edi. Uni ilgari ham o'qib chiqqandim, ammo hozir birinchi marta o'qiyotgandk bo'ldim. Tabiat manzaralari shunaqayam yaqqol tasvirlanganidan boshimdagi og'riq birpasda tarqab ktdi. Nihoyatda mast bo'lganimdan ko'zimni yumgim klmasdi, ko'zimni yumsam, xona gir aylanayotgaidk tuyulardi. Yaxshisi, yana biroz o'qiganim ma'qul -shunda o'tib ktadi.
Brt bilan Robrt Konning zinadan chiqishayotgani qulog'imga chalindi. Kon eshik oldida u bilan xayrlashdi-da, yo'lakdan o'zining xonasi tomon yurdi. Brt mniki bilan tutash xonaga kirganini eshitdim. Maykl allaqachon yotgandi. U bundan bir soat oldin mn bilan birga qaytgandi. Brt xonaga kirgach, Maykl uyg'onib, ular gapga tushib ktishdi. Ularning kulgisi qulog'imga chalindi. Mn chiroqni o'chirib uxlamoqchi bo'ldim. Endi o'qishning hojati yo'q edi. Endi ko'zimni yumsam ham boshim aylanmasdi. Qorong'ida nga hamma narsa yorug'likka qaraganda o'zgacha namoyon bo'lishiga aql bovar qilmasdi. Jin ursin, nga ham aql bovar qilmas ekan!?
Bir paytlari bularning hammasi haqida mulohaza qilib ko'rganman va yarim yil mobaynida har kcha uxlagani yotganimda chiroqni o'chirmagandim. Nima ham drdim, ajoyib fikr! Lkin jin ursin ayollarni. Jin ursin sni, Brt Eshli.
Ayollar bilan do'stlashish yaxshi-da! Judayam yaxshi. Do'stlashib olishingiz mustahkam asosga ega bo'lishi uchun, avvalo, ayolni svish krak. Mn Brt bilan do'st tutinishdan manfaat ko'rganman. Bundan unga qanday naf tgishini o'ylab ko'rmaganman. Mn bir nimaga ega bo'lib, evaziga hch nima brmaganman. Bu, faqat hisob-kitob qilish muhlatini kchiktirgan xolos. Lkin, albatta, hisob-kitob qilinadi. Bunga qattiq umid qilsa bo'ladi.
Mn hammasining haqini to'laganman, deb o'ylardim. Ayollarga qolsa, nuqul to'layvrsang, to'layvrsang, to'layvrsang. Mning to'lashim g'arazli niyatda emas. Bu saxovat - xizmatiga allaqanday haq brish yoki jazolash ham emas. Shunchaki qimmatbaho narsalarni ayirboshlashdk gap. Nimanidir brasan, evaziga boshqa biror narsaga ega bo'lasan. yoki biron maqsadni ko'zlab ishlaysan. Har holda, hammasi uchun, ko'pincha, ko'nglingga yoqqaniga haq to'laysan. Haqini to'laganlarimning ko'pchiligi o'zimga manzur bo'lgan, vaqtimni xush o'tkazganman.  biliming, yo tajribang, yo tavakkalchilik bilan ish ko'rishing krak, yo bo'lmasa pul bilan haqini to'laysan. Hayotdan foydalanish - bu, sarflangan mablag'ing evaziga tng kladigan biror nimaga ega bo'lish qobiliyati dmakdir, buni his etishdan o'zga narsa emas. O'z pulingga yarasha narsani undirib olishing mumkin. Bizning olam - bamisoli baquvvat bir firma. Baayni ajoyib bir nazariya dysiz. Bsh yildan kyin, fikrimcha, bu nazariya ham qolgan boshqa ajoyib nazariyalarim kabi ahmoqona tuyulishi mumkin.
Balki, unaqa emasdir. Balki, yillar o'tishi bilan nimanidir tushunib qolarman. Olamning shunday qurilgani mnga bari bir. Mn bu olamda qanday yashashni bilishni istayman, xolos. Ehtimol, bu olamda qanday yashash lozimligini o'ylab topsang, uning qanaqa ekanini o'zing ham tushunib qolarsan.
Maykl bari bir Konga nisbatan bunchalik ahmoqona muomila qilmagani ma'qul edi. Maykl ichishni bilmaydi. Brt ichishga usta. Bill ham. Kon hch qachon es-hushini yo'qotguncha ichmaydi. Maykl haddidan oshsa, juda bma'ni bo'lib ktadi. Konni haqorat qilishi mnga yoqadi. Lkin bari bir u bunaqa qilmagani ma'qul edi, chunki kyinchalik o'zimdan o'zim nafratlanib yuraman. Agar kyin bu ishdan nafratlanib yursang, chakki emas, buni xush-xulqlik blgisi dsa bo'ladi. Yo'q, bu badablik bo'lsa krak. Dadil fikr! Tunda miyamga qanchadan-qancha bhuda fikrlar kladi-ya! Bma'ni gap, dgan bo'lardi Brt, Bma'ni gap! Inglizlar bilan oshnachilik qilganingdan kyin ular kabi fikrlashga odatlanib qolarkansan. Inglizcha so'zlashuvda - hch bo'lmaganda, yuqori doira odamlarining nutqida, eskimoslar tiliga qaraganda so'zlar kam ishlatilsa krak. To'g'ri, eskimoslar tili haqida tasavvurga ega ham emasman. Balki, bu ajoyib til bo'lishi mumkin. Masalan, aytaylik, irokzlar tili kabi. Bu haqda ham tasavvurga ega emasman. Inglizlar gaplashganda talaffuzni, intonatsiyani o'rniga qo'yib qo'yishadi. Bitta kalima hamma narsani ifodalashi mumkin. Har holda ular mnga yoqadi. Ularning nutqi mnga yoqadi. Masalan, Xarris. Biroq Xarris yuqori doiralarga mansub emas.
Yana chiroqni yoqib qo'yib, kitob o'qishga tushdim. Turgnvning o'sha hikoyasini o'qidim. Hozir uni o'qir ekanman, haddan tashqari ko'p ichilgan konyak ta'sirida yuzaga klgan zhn o'tkirligi holatida hammasini eslab qolishimni va kyinchalik bularning barchasini o'z bo-shimdan kchirgandk bo'lib tuyulishini bilardim. Buni mndan tortib olib bo'lmaydi. Haqi to'lanadigan, mahrum qilib bo'lmaydigan narsalarning yana biri mana shu. Birozdan kyin, tongga yaqin, nihoyat uxlab qolibman.
Kyingi ikki kunni biz osoyishta o'tkazdik, boshqa janjal bo'lmadi. Pamplon sayilga tayyorlanmoqda edi. Korraldan chiqqan buqalar ertalablari butun shaharni ksib o'tib, sirk tomon yuguradigan ko'ndalang ko'chalarni to'sib qo'yish uchun ishchilar chorrahalarga darvozalar o'rnata boshlashdi. Ishchilar chuqur qazib har biriga nomri va tgishli o'rni blgilab qo'yilgan ustunlarni ko'mishdi. Sirk xizmatchilari shahar tashqarisida, yassitog' bagrida, sirk ortidagi jaziramada qotib ktgan taqir yrda oriqqina otlarni mashq qildirishyapti. Sirkning asosiy darvozalari lang ochib qo'yilgan, ichkarida tomoshabinlar o'tiradigan minbarni supirishyapti. Maydon tkislanib, suv spib qo'yilgan, duradgorlar taxtasi omonat bo'lib qolgan, darz ktgan to'siqlarni tuzatishyapti. Maydonning chkkasida, silliq tkislangan qum ustida turib yuqoridagi bo'm-bo'sh amfitatrni tomosha qilish, lojada polni artayotgan kampirlarni ko'rish mumkin edi.
Tashqaridan eng oxirgi ko'chadan to sirkning eshigigacha taxta dvor o'rnatilib, uzun qo'ton hosil qilingan; buqalar jangining birinchi kuni ertalab olomon buqalar oldiga tushib olib ana shu yo'ldan yuguradi. Shahar chkkasida, otlar va yirik shoxli qoramollar yarmarkasi ochiladigan joydagi daraxtlar ostida lo'lilar o'z ko'chlarini o'rnatishgan. Vino va aroq bilan savdo qiluvchilar do'konlarini tartibga kltirishyapti. Do'konlarning biriga arpabodiyon arog'ini maqtovchi lavha qo'yilgan. Jazirama quyosh nuri taxtaga yozib qo'yilgan Aniz d1 Togo so'zlarini matoga tushirib turibdi. Shahar markazidagi katta maydonda hali hch qanaqa o'zgarish szilmasdi. Biz kafning ayvonidagi oppoq to'qima kursilarda o'tirib bozorga klgan dhqonlarning avtobusdan tushishini tomosha qildik, kyin liq to'la avtobuslarning jo'nashini kuzatib turdik, avtobusda esa shaharda harid qilingan xurjun to'la narsalarini ko'tarib olgan dhqonlar o'tirishardi. Baland kulrang avtobuslar, kaptarlar, ko'cha hamda shag'al yotqizilgan maydonga suv spayotgan mshkopchidan boshqa hch zog' ko'rinmasdi.
Kchqurunlari paso - sayil bo'lardi. Tushdan kyin barcha go'zal qizlaru mahalliy garnizonning ofitsrlari, Pamplonning hamma olifta-yu, satanglari maydonga tutash ko'chalarda bir soat mobaynida sayr qilib yurishardi, tushlikdan kyingi kafning ayvonlari xaloyiq bilan to'lib ktardi.
Mn har kuni ertalab kafda o'tirib Madrid gaztalarini o'qib chiqardim-da, kyin ko'chalar bo'ylab sayr qilardim yoki shahar tashqarisiga chiqb ktardim. Ba'zan Bill mn bilan sayr qilardi. Ba'zan u xonasidan chiqmay yozgani yozgan edn. Robrt Kon ertalabki vaqtini ispan tilini o'rganish bilan o'tkazar yoki soqol-mo'ylovini oldirish uchun sartaroshxonada navbat kutib o'tirardi. Brt bilan Maykl soat o'n ikki bo'lmaguncha hcham xonadan chiqishmasdi. Kyin hammamiz kafda vermut ichardik. Biz osoyishta kun kchirib, hch birimiz ichkilikka ruju qilmasdik. Mn ikki marta, bir safar Brt bilan chrkovga bordim. U mni qanday tovba-tazarru qilishimni eshitmoqchi ekanini aytuvdi, birinchidan, bunig mumkin emasligini, ikkinchidan, bu unchalik qiziq tuyulmasligini, bundan tashqari, Brt tushunmaydigan tilda ibodat qilganimni unga tushuntirib brdim, Chrkovdan chiqib Konni uchratib qoldik, bizni kuzatib yurgani shundoqqina bilinib tursa ham, u o'zini sodda va dilkash tutardi. Kyin uchalamiz lo'lilar taboriga bordik, lo'li qizlaridan biri Brtga fol ochdi.
Ajoyib tong otdi, tog'lar uzra oshyuq bulutlar suzib yuribdi. Tunda yomg'ir biroz shivalab o'tgani uchunmi, yassitog'dan musaffo va salqin shabada esib, o'sha tomonda go'zal manzara namoyon bo'libdi. Hammamiz xotirjam va kayfiyatimiz yaxshi edi, mnda Konga nisbatan hch qanday g'ayirlik ham qolmadi. Bunday ajoyib kunda achchig'lanish mumkin emasdi.
Bu, katta sayilning chin arafasi edi.

 
O'n beshinchi bob

 Oltinchi iyul, yakshanba kuni qoq pshinda bayram mushaklari portladi. Buni boshqacha aytish mumkin emas. Ertalabdanoq qishloqlardan odamlar ytib klishgan bo'lishsa ham, ular shaharga tarqab, bamisoli singib ktgandk unchalik szilmay qolishgandi. Jazirama issiq ufurib turgan maydon bgim kunlardagi kabi sokin edi. Dhqonlar markazdan uzoqroqdagi vino do'konlariga to'planib olishdi. Bu yrda vino ichib sayilga tayyorlanishardi. Dhqonlar yaylovlaridan, tog'laridan barvaqt ytib klishganlari uchun olib klgan mollariga baho qo'yish fursati hali klmagan edi. Ular hamma narsasi qimmat kaflarga kirishga jur'at eta olmasdilar. Vino do'konlarida pullariga yarasha may olib miriqishardi. Pul hamon ish soatlarining, botmonlab sotiladigan donning qadri-qimmatini blgilovchi omillardan biri edi. Sayil qizib jumbushga klganda, ular uchun qancha haq to'lash va nimani xarid qilishning farqi bo'lmay qoladi. Ammo avliyo Frmini bayramining birinchi kuni ular ertalabdan boshlab shaharning tor ko'chalaridagi vino do'konlarida o'tirib ichishadi. Mn jomga, ertalabki ibodatga borayotganimda eshiklari lang ochiq do'konlardan taralayotgan ularning qo'shiqlari yo'l-yo'lakay qulog'imga chalindi. Ular asta-skin qizishmoqda edi. Ibodat soat o'n birda boshlandi. Jomga juda ko'p haloyiq to'plandi, Avliyo Frmini kuni - Arshi a'lo bayrami hisoblanadi.
Jomdan chiqib pastlikka tushdimu maydonga ytaklovchi ko'cha bo'ylab yurdim. Soat o'n ikkiga yaqinlashib qolgandi. Kafda Robrt Kon bilan Bill o'tirishgan ekan. Marmar stollar bilan oppoq to'qima kursilar ko'rinmasdi. O'rniga cho'yan stol bilan mustahkam yig'ma stullar qo'yilgandi. Kaf jangga tayyor turgan harbiy kmani eslatardi. Bugun hch nima buyurmay ertalabdan o'qib o'tirish mumkin emasdi. Hali o'tirmasimdanoq yonimga ofitsiant ytib kldi.
 - Qanaqasidan ichyapsizlar? - so'radim Bill bilan Robrtdan.
 - Xrs, - ddi Kon.
 - Xrs kltiring, - buyurdim ofitsiantga. Ofitsiant xrsni olib klishga ulgurmay, maydon uzra mushak otildi - bu bayram boshlangani haqidagi signal edi. Mushak yarq etib ktdi-yu, kulrang tutundan hosil bo'lgan shar maydonning narigi chkkasidagi Gayar tatri uzra mualla bo'lib qoldi, Kulrang shar xuddi hozirgina portlagan shrapnl kabi ko'kda osilib tur-di-yu, uni tomosha qilishga ulgurmasimdan ortidan uzun tutun qoldirib yana bitta mushak uchdi. Uning paq etib yorilganini ko'rdim; osmonda yana bitta tutun buluti hosil bo'ldi. Ikkinchi mushak otilganda bundan bir pcha daqiqa ilgari bo'm-bo'sh turgan arklar ostiga shunaqayam ko'p xaloyiq to'plandi-ki, ofitsiant shishani baland ko'tarib olib stolimiz yoniga zo'rg'a ytib kldi. Chor atrofdan odamlar maydonga yopirilib kla boshlashdi, ko'cha tomondan tobora yaqinlashayotgan surnay, sibizg'a va do'mbira sadolari eshitilib qoldi. Orkstr - sibizg'a qu-log'ni qomatga kltirib, do'mbira do'pir-do'pir qilib Shai-Nai kuyini chalmoqda, muzikachilar ortidan esa erkaklar bilan o'smirlar raqsga tushib klishyapti. Kuy tinishi bilan hammalari ko'chaning o'rtasida cho'qqayib o'tirib olishdi, sibizg'a bilan surnay chinqirib, yapaloq do'm-bira do'pir-do'pirini boshlab yuborgach, ular o'rinlaridan irg'ib turib yana raqsga tusha ktishdi. Odamlar nihoyatda gavjum bo'lganligidan raqqoslarning bo'yni bilan boshlarigina ko'rinib turardi.
Bukchayib nay chalayotgan bir kishi maydondan o'tib bormoqda edi, bolalar esa baqiriq-chaqiriq bilan uning ortidan yugurib, etagidan tortqilashardi.U maydon bo'ylab yugurgandi, bolalar ham ergashib boravrishdi, shundayam u nay chalishdan to'xtamay kaf yonidan o'tib, tor ko'chaga burilib ktdi. Nayini chalib ro'paramizdan o'tayotganida, orqasidan bolalar yugurgilab, baqirib-chaqirib tortqilashayotganda uning ifodasiz cho'tir yuzini ko'rib qoldik.
 - Aftidan mahalliy dvonaga o'xshaydi, - Ddi Bill. - Qoyil, anavilarni qaranglar!
Ko'chadan raqqoslar o'tib borardi. Ko'cha nuqul erkak raqqoslar bilan to'lib ktdi. Ular surnay va do'mbiralardain iborat orkstrning kuyiga raqs tushishardi. Bu allaqanday uyushma bo'lib, hammalari havorang korjoma kiyib, bo'yinlarini qizil durracha bilan bog'lab olishgan edi. Ikkita tayoqqa boylangan enli matoni ko'tarib klishyapti. Olomon davrasida ular maydonga kirib klishar ekan, mato dam u yoqqa, dam bu yoqqa chayqalardi.
Yashasin vino! Yashasin xorijiylar! db yozib qo'yilgandi matoga.
 - Qani xorijiylar? - so'radi Robrt Kon.
 - Siz bilan biz xorijiylarmiz-da, - ddi Bill. Bto'xtov mushak otilmoqda. Endi barcha stollar egallab bo'lingandi. Olomon kaflarga tarqab ktib maydon bo'shab qoldi.
 - Brt bilan Maykl qayrda qolishdiykin? - so'radi Bill.
 - Mn borib boshlab klaqolay, - ddi Kon.
 - Mayli.
Sayil chinakamiga boshlanib ktdi. U ytti kchayu kunduz davom etadi. Raqslar davom etadi, ichkilikbozliklar davom etadi, to's-to'polon hcham tinmaydi. Nimaiki yuz bersa, faqat bayram kunlari sodir bo'lishi mumkin edi. Nihoyat hammasi xayoliy narsaga aylanib, oqibatsiz qoladigandk tuyulardi. Bayram paytida oqibati haqida o'ylash o'rinsiz tuyulardi. Nuqul, hatto atrofingda shovqin-suron bo'lmagan paytda ham, agar sni eshitishlarini istasang bor ovozing bilan qichqirish lozimligini his etib turasan. Xuddi shunday hissiyot har bir hatti-harakatingda szilib turadi. Sayil qiziyapti, u ytti kun davom etadi.
Kunduzi dabdabali diniy marosim bo'lib o'tdi. Avliyo Frminini chrkovdan chrkovga olib o'tishdi. Shaharning barcha din va fuqaro amaldorlari marosim izdiqomida qatnashishdi. Ularni biz ko'rganimiz yo'q - olomon nihoyatda katta edi. Marosimning old va orqa to-monlarida Shap-Pap kuyiga raqs tushishyapti. Olomon orasida sariq ko'ylakli raqqoslar gruppasi yaqqol ajralib turardi. Yo'lkalarni va maydonga tutash ko'chalarni to'ldirib yuborgan zich olomon orasidan biz ko'rib qolganimiz - Lai-Shi kuyiga tantanovor raqs tushayotgan bo'yi o'ttiz futli yog'ochdan yasalgan hindular hamda xuddi o'shanaqa arablar, qirol va qirolichalar bo'ldi.
Kiravrishda harbiy soqchilarni qoldirib, avliyo Frmini ortidan amaldorlar kirib ktgan butxona eshigining yonida hamma turib qoldi. Bahaybat maktlarning ichi bo'shab qolgan; ularni kiyib raqsga tushgan odamlar yonlarida turishibdi, mittivoylar esa o'zlarining pufaklari bilan olomon orasida izg'ishyapti. Biz buxo'r hidi anqib turgan, odamlar yana qaytib chrkovga o'tish uchun birin-ktin chiqib klayotgan butxonaga kirmoqchi bo'luvdik, lkin Brt shlyapasiz bo'lgani sababli uni eshik oldida to'xtatib qolishdi, shunda ortimizga burilib butxonadan shaharga olib boruvchi ko'cha bo'ylab yurdik. Ikkala yo'lkada odamlar izdihomning qaytishini kutib turishardi. Raqqoslarning bir nchasi qo'l ushlashib Brtning atrofida o'yinga tushib ktishdi. Bo'yinlariga oppoq sarimsoq boshlari trilgan kattagina chambar osib olishgan. Ular Bill bilan mning qo'limdan tutib davraga, Brtning yoniga ytaklab klishdi. Bill ham o'yinga tushib ktdi. Hammalari ashula aytishdi. Brt o'yinga tushmoqchi edi, unga ruxsat brishmadi. Ular go'yo haykal atrofida bo'lganidk Brtning tgrasida raqs tushishni xohlashardi. Riao-riao ning chinqirig'i bilan ashula bo'linib qolgach, ular bizni vino do'koniga surgab olib kirib ktishdi.
Pshtaxta yoniga bordik. Brtni vinoli bochkaga o'tqazib qo'yishdi. Nimqorong'i do'konning ichi erkaklar bilan to'la, ular y'o'g'on ovoz bilan skin qo'shiq aytishyapti. Pshtaxta ortida bochkadan vino quyib brishyapti. Vinoning haqini to'lamoqchi bo'lib pul qo'ygandim, erkaklardan biri tangalarni yig'ib cho'ntagimga solib qo'ydi.
 - Vino solish uchun msh krak mnga, - db qoldi Bill.
 - Yonginamizda do'kon bor, - ddim mn. - Hozir borib olib klaman.
Raqqoslar mni qo'yib yuborgilari klmasdi. Ulardan uchtasi baland bochkada Brt bilan yonma-yon o'tirib olib, uni mshdak ichishga o'rgatishardi. Raqqoslar uning bo'yniga sarimsoq piyoz chambarini osib qo'yishibdi. Bittasi Brtning qo'liga stakan tutqazyapti. Boshqasi Billga qo'shiq o'rgatyapti. Uning qulog'iga og'zini tutib skin xonish qilyapti. Kuy ohangiga moslab Billning ylkasini chrtyapti.
Ularga tzda qaytib klishimni tushuntirdim. Do'kondan chiqdimu boya vino solinadigan mshga ko'zim tushgan ustaxonani izlab ktdim. Yo'lkalarda odamlar to'planib turibdi. Ko'pchilik do'konlarning drazalari brkitib qo'yilganidan ustaxonani topolmadim. Ko'chaning ikkala tomoniga alanglab chrkovgacha borib qoldim. Keyin to'planib turganlarning biridan surishtirgandim, u mni qo'ltiqlab olib ustaxonaga boshlab kldi. Drazasi yopiq bo'lsa ham eshigi lang ochiq ekan.
Ichkarida oshlangan tri bilan issiqqatronning hidi anqib turibdi. Burchakda o'tirgan kishi tayyor ishlarga andaza bilan yozuv tushirmoqda.
Dasta-dasta msh shipda osiqlik turibdi. Mni boshlab klgan kishi mshlardan birini olib puflab shishirdi-da, qopqog'ini burab brkitib, ustiga sakrab chiqib ko'rdi.
 - Mana, ko'ryapsizmi? Tshigi yo'q.
 - Mnga yana bitta krak. Faqat kattarog'idan bo'lsin.
U shipdan bir gallon vino bmalol ktadigan kattakon mshni olib og'ziga tutdi. Msh bilan birga lunji ham shishib ktdi. Kyin u stulni ushlab msh ustiga chiqib turdi.
 - Bularni nima qilasiz? Bayonnada sotasizmi?
 - Yo'q. Mshdan vino ichmoqchiman. U ylkamga qoqib qo'ydi.
 - Buen hombre! Ikkalasining narxi sakkiz pst. Olavring, suvtkin bo'lib ktdi.
Mshga yozuv tushirayotgan kishi qo'lidagilarni uyum ustiga tashlab boshini ko'tardi.
 - Rost, - ddi u. - Sakkiz pst - juda arzon-da. Haqini to'lab ko'chaga chiqdim-da, vino do'koniga qaytib kldim. Ichkari boyagidan ham ko'ra qorong'ilashib, odamlar yanayam ko'payib ktibdi. Na Brt, na Bill ko'rinmagandi, ular ichkaridagi xonada o'tirishganini aytishdi. Pshtaxta ortidagi qiz ikkala mshimni to'ldirib brdi. Bittasiga ikki litr, boshqasiga bsh litr sig'di. Ikkalasining haqi bsh pstu oltmish sntimo bo'larkan. Mn bilan yonma-yon turganlardan biri -uni umrimda birinchi marta ko'rib turishim - vinoning haqini to'lamoqchi bo'luvdi, unga imkon brmay o'zim to'ladim. Shunda u mni bir stakan vino bilan siyladi. Bunga javoban uni siylashimga yo'l qo'ymadi-yu, ammo yangi mshdan tomog'imni ho'llab olsam bas, ddi. U bsh litrli mshni ko'tarib, qo'li bilan siqqan edi, pivo tomog'iga shirillab quyildi.
 - Maza, - ddi u va mshni mnga qaytarib brdi.
Brt bilan Bill ichkari xonadagi bochka ustida raqqoslar davrasida o'tirishgan ekan. Bir-birlarining ylkalariga qo'l tashlab qo'shiq aytishardi. Maykl kamzulsiz allaqanday odamlar bilan birga bitta lagandan va sirka aralashtirilgan baliq ymoqda edi. Hammalari vino ichib, sirkali yog'ga non botirib gazak qilishardi.
 - Hello, Jyk, Hello! - dedi .baqirib Maykl. - Bu-yoqqa kling. Sizni do'stlarim bilan tanishtirib qo'yaman. Biz biroz tamaddi qilib olyapmiz.
Maykl stol atrofida o'tirganlarning hammasi bilan tanishtirib chiqdi. Ular Mayklga o'z ismu shariflarini aytib turishdi. Kyin mn uchun vilka olib kelishni buyurishdi.
 - Birovga boqimanda bo'lavrma, Maykl! - db qichqirdi bochkaning ustida o'tirgan Brt.
 - Hojati yo'q, nga ovqatingizga shrik bo'lar ekanman? - dedim mnga vilka uzatgan kishiga.
 - Olavring, bular yyish uchun qo'yilgan, - dedi u. Katta mshning qopqog'ini ochuvdim, u davra bo'ylab qo'lma-qo'l bo'lib ktdi. Hammalari navbatma-navbat mshni baland ko'tarib miriqib ichishdi.
Tashqaridan o'tib borayotgan izdihom kuyining sadosi xonadagi ashulani bosib ktdi.
- Izdihom o'tayotganga o'xshayaptimi? - so'radi Maykl.
 - Hada, - ddi kimdir. - Hchqisi yo'q. Ichavring. Mshni ko'tarib iching,
 - Sizni qayrdan izlab topishdi? - so'radim Maykldan.
 - Mni kimdir shu yrga boshlab kldi, - javob br-di u. - Sizlarni shu yrda, dyishdi.
 - Kon qayrga yo'qoldi?
 - U lohas bo'lib qoldi! -db qichqirdi Brt. - Uni qayoqqadir olib ktishdi.
 - Qayrga?
 - Bilmadim.
 - Qayoqdan bilamiz? - dedi Bill. - Mnimcha, o'lib qolgan.
 - O'lgani yo'q, - ddi Maykl. - O'lmaganini bilaman. Shunchaki u Aniz d Mono dan ko'proq olib, lohas bo'lib qoldi.
Maykl Aniz d Mono dganida, o'tirganlardan biri qo'ynidan mshni olib mnga uzatdi.
 - Yo'q, krakmas, - ddim mn. - Rahmat,
 - Iching. Ichavring. Mshni ko'tarib iching! Ho'plab ko'rdim. Aroqdan chuchukmiya hidi klardi, bir qultumi butun a'zoi-badanimni kuydirgandk bo'ldi. Oshqozonim lovullab ktayotganini szib turdim.
 - Qayrda qolganiykin bu Kon tushmagur?
 - Bilmadim, - ddi Maykl. - Hozir surishtirib ko'raman. Mast bo'lib qolgan o'rtog'imiz qayrda? - so'radi u ispanchalab.
 - Uni ko'rmoqchimisiz?
 - ha, - ddim mn.
 - Mn ko'rishni istamayman, - ddi Maykl. - Mana bu ko'rmoqchi.
Arpabadyon arog'ining egasi labini artib o'rnidan turdi.
 - Yuring.
Ichkari xonalardan birida bir-biriga taqab surib qo'yilgan bochkalar ustida Kon bmalol uxlab yotardi. Qorong'ida afti zo'rg'a ko'rinardi. Ustiga kimnidir kamzulini yopishibdi, yana bitta kamzulni boshiga qo'yishibdi. Sarimsoq piyoz boshidan qilingan katta chambar ko'kragiga tushib qolibdi.
 - Uyg'otmang, - db shivirladi hamrohim. - To'yib uxlab olsin.
Ikki soatdan kyin Kon paydo bo'lib qoldi. Sarimsoq piyoz chambar hamon bo'ynida osilib turardi. Ispanlar uni qiyqirib kutib olishdi. Kon ko'zini uqalab jilmaydi.
 - Biroz mudrab qolibman shkilli, - ddi u.
 - B, nimalar dyapsiz, mudrash xayolingizga ham klmagandirov, - ddi Brt.
 - O'likdan farqingiz yo'q edi, - ddi Bill.
 -Ovqatlangani borsak qandoq bo'larkin! - so'radi Kon.
 - Nima balo, ochqab qoldingizmi? 
 - Ha. Nima bo'pti? Ochqab qoldim. 
 - Sarimsoqdan yb olaqoling, Robrt, - ddi Maykl. - Yeyavring.
Kon javob brmadi. U to'yib uxlab olgani uchun kayfi butunlay tarqab ktgandi. 
 - Yuringlar, ovqatlanamiz, - ddi Brt. - Mn hali yuvinib ham olishim krak.
 - Ktdik, - ddi Bill. - Brtni mhmonxonaga kuzatib qo'yamiz.
Biz ko'pchilik bilan qo'l qisishib xayrlashdik-da, ko'chaga chiqdik. Ko'cha qorong'i edi.
 - Sizningcha, soat ncha bo'lganiykin? - so'radi Kon.
 - Ertasi kun bo'ldi, - javob brdi Maykl. - O'ziyam ikki kun uxladingiz-da.
 - Yo'q, rostini ayting, ncha bo'ldi? - so'radi Kon.
 - Soat o'n bo'ldi.
 - Rosa ichibmiz-da.
 - Rosa ichibsizlar-da, dmoqchisiz. Biz ichayotganda siz uxlab yotuvdingiz.
Qop-qorong'i ko'chadan mhmonxonaga borayotganimizda osmonu falakka uchayotgan mushaklarni ko'rdik. Mhmonxonaga yaqinlashib qolganimizda esa tor ko'chaning boshidagi maydonda raqqoslarni o'rtaga olgan olomonga ko'zimiz tushdi.
Mhmonxonada kchki ovqat srob bo'ldi. Bu sayil kunlari narxi tng baravar oshirilgan taomlardan yasatilgan birinchi dasturxon bo'lib, odatdagi ovqatlarga qo'shimcha turli ymishlar dasturxonga tortilgandi. Ovqatdan kyin shaharga tushdik. Sahargi soat oltida buqalarning ko'chalardan yugurib o'tishini tomosha qilmoqchi bo'lib kchasi bilan mijja qoqmaslikka ahd qilib qo'yganim yodimda edi. Ammo uyqum klib, soat to'rtga yaqin o'ringa cho'ziluvdim, ko'zim ilinib qolibdi. Boshqalar yotishmadi.
O'shanda xonam qulfloq ekan, kalitini topolmay bir qavat yuqoridagi Konning xonasiga chiqib karavotlardan biriga cho'zildim. Tun bo'yi ko'chada bayram shovqin-suroni tinmadi, lkin mudroq bosib uyqu qisib klganidan qotib uxlab qolibman. Osmonda portlagan mushakning chars-chursi - shahar chkkasidagi korraldan buqalar qo'yib yuborilganini bildiruvchi signal mni uyg'otib yuboribdi. Hozir buqalar butun shahar bo'ylab sirk tomon yugurishadi. Bosinqirab chiqqanim uchunmi, ko'zimni zo'rg'a ocharkanman, kchikib qolganimni fahmladim. Konning paltosini ylkamga tashlab, balkonga chiqdim. Pastda, shundoqqina ostimdagi tor ko'cha kimsasiz edi. Balkonlarning hammasi tomoshabinlar bilan sanjob. To'satdan ko'chani olomon bosib ktdi. Odamlar to'da-to'da yugurib klishardi. Ular mhmonxona yonidan o'tib sirk tomon burilib ktishgach, kyin yana bir dapqir odam paydo bo'ldi. Lkin bu guruhdagilari tzroq yugurishardi, ularning ortlaridan klayotgan bir ncha kishi esa jon-jahdi bilan chopardi. Ular o'tib ktishgach, ko'cha bir nafas bo'shab qoldi-yu, so'ng muguzlarini aylantirib, yo'rg'alab klayotgan buqalar paydo bo'ldi. Hash-pash dguncha buqalar muyulishda burilib ko'zdan yo'qoldi. Tomoshabinlardan biri yiqilib tushib o'zini ariq ichiga urdi-yu, qimir etmay yotavrdi. Biroq buqalar uni szmay yonidan o'tib ktishdi. Buqalar poda bo'lib olib yugurishardi.
Buqalar ko'zdan g'oyib bo'lishi bilanoq sirk tomondan olomonning hayqirig'i eshitildi. Hayqiriqlar anchagacha tinmadi. Nihoyat buqalar olomon orasidan sirk maydoniga, u yrdan qo'tonga kiritilganini bildiruvchi mushakning chars-churs portlashi eshitildi. Xonaga qaytib, o'ringa yotdim. Balkonning g'ishtin polida oyoqyalang turgan ekanman, endi szildi. Ulfatlarimning hammasi hozir sirkda bo'lishsa krak, db o'yladim o'zimcha. Ko'rpa tagida isinib uxlab qolibman.
Kon kirib klganda uyg'onib ktdim. U ychinar ekan, draza yoniga borib, ochiq tavaqasini yopib qo'ydi, chunki ko'chaning narigi tomonidagi, xuddi ro'paramizdagi balkondan odamlar bizga qarab turishgan edi.
 - Xo'sh, ko'rdinglarmi?
 - Ha. Hammamiz o'sha yoqda edik.
 - Qurbonlar bo'ldimi?
 - Buqalardan bittasi olomonga urilib, yttitacha odamni ezg'ilab tashladi.
 - Brt qo'rqmadimi?
 - Bu voqa juda tz sodir bo'lganidan hch kim e'tibor ham qilmadi.
 - Afsus, uxlab qolibman-da.
 - Qayoqqa yo'qolganingizni bilmay qoldik. Xonangizga klsak, eshigi qulfloq ekan.
 - Tunda qayrda edilaring?
 - Allaqaysi klubda raqs tushdik.
 - Judayam uyqum klgandi, - ddim mn.
 - Mniyam rosa uyqi bosyapti-da! - ddi Kon. - Bu sayil qachon tugarkin?
 - Atigi bir haftadan kyin.
Bill eshikni hiya ochib boshini suqdi.
 - Qayrlarda qolib ktding, Jyk?
 - Buqalarni balkonda turib tomosha qildim. Qalay?
 - Ajoyib.
 - Qayoqqa ktyapsan?
 - Uxlagani.
Hammamiz soat o'n ikkigacha uxladik. Kyin ark ostida qo'yilgan stollardan birini egallab nonushta qildik. Shahar odamlar bilan gavjumlashib ktgandi. Stol bo'shashini kutishga majbur bo'ldik. Nonushtadan so'ng Irunyaning kafsiga bordik. Bu yr tiqilinch edi, buqalar jangi yaqinlashgani sayin odamlar ko'payib, stollar atrofida qadam bosishga joy qolmadi. Kafni, odatda, buqalar jangi arafasida bo'ladigan g'o'ng'ir-g'o'ng'ir ovozlar bosib ktdi. Boshqa kunlari kaf qanaqangi gavjum bo'lsa ham, bunchalik qo'ng'ir-qo'ng'ir bo'lmasdi. Qo'ng'ir-qo'ng'ir ovozlar kuchayib, bizni ham o'z domiga tortdi-yu, uning tarkibiy qismiga aylandik-qo'ydik.
Buqalar jangining hammasiga oltita bilt jamlab qo'ygandim. Uchta o'rin barrea bo'lib, shundoqqina maydonga tutash birinchi qatorda, qolgan uchta Sobripuerta esa amfitatrning o'rta qatorlaridan biridagi taxta suyanchiqli kursi edi. Maykl boshlamasiga Brtning yuqoriroqda o'tirishini ma'qul topgandi, Kon ham birga o'tirish istagini bildirib qoldi. Bill bilan mn birinchi qatorda o'tirmoqni afzal ko'rib, ortiqcha biltlarni ofitsiantga tutqazdim-da, undan sotib brishni iltimos qildim. Bill Konni tomosha qoidalaridan boxabar qilib, otlarga e'tibor qilmaslik uchun nima qilish va qayoqqa qarab o'tirish krakligini tushuntira ktdi. Buqalar jangini Bill ko'rgandi-da.
 - Bu haqda zig'ircha ham tashvish chkmayman, - ddi Kon. - Faqat zrikib qolamanmi, db qo'rqyapman.
 - Shunaqa db o'ylaysizmi?
 - Buqa suzib olgandan kyin otga qaramang, - ddim Brtga. - Siz buqa bilan pikador bir-birlarini qanday qilib yonlariga yaqinlashtirmaslikka harakat qilishlarini kuzatib o'tiring, kyin, agar, ot yaralanib qolsa, harom qotguncha qaramang.
 - Biroz hayajonga tushyapman, - ddi Brt. - Bilmadim, bunga bardosh brolarmikanman?
 - Judayam-da, bardosh brolasiz. Faqat otlarning ahvolini ko'rish ko'ngilsiz bo'ladi-yu, lkin har gal bu ayanchli holat ikki-uch minut davom etadi, xolos. Dahshatli hodisa ro'y brganda o'girilib oling, vassalom.
 - Hammasi joyida bo'ladi, - ddi Maykl. - O'zim Brtdan ogoh bo'lib o'tiraman.
 - Mnimcha, zrikib qolmaysizlar, - dedi Bill.
 - Mhmonxonaga borib durbin bilan vino olib klaman, - dedim mn. -Kyin shu rga qaytaman. Faqat kayflaringiz oshib qolmasin.
 - Sn bilan birga boraman, - dedi Bill. Brt bizga qarab jilmayib qo'ydi.
Biz jazirama issiqda maydondan o'tmay, arkning tvaragidan yurdik.
 - Anavi Kon rosa jahlimni chiqaryapti, - dedi
Bill. - Undagi g'irt yaxudiylarga xos takabburlikni qarang-a, buqalar jangidan zrikishdan boshqa hech nimani kutmayotganmish.
 - Biz uni durbindan kuzatib o'tiramiz, - ddim mn.
 - Ha, jin ursin uni!
 - Shundog'am ular Konning adabini brishyapti.
 - Boplayvrishsin.
Mhmonxona zinasida Montoyani uchratib qoldim.
 - Yuringlar, - dedi Montoya, -Pdro Romro bilan tanishib olishni istaysizlarmi?
 - Judayam istaymiz, - dedi Bill. -Yur, boramiz. Biz xo'jayinning ortidan ikkinchi qavatga ko'tarilib, yo'lakdan yurdik.
 - U sakkizinchi xonada turadi, - ddi Montoya. - Hozir buqalar jangiga uni kiyintirishyapti.
Montoya taqillatib eshikni ochdi. Xona qorong'i bo'lib, tor ko'chaga qaragan drazadan aytarli nur tushmasdi. O'rtasi to'siq bilan ajratilgan xonaga holatirazm ikkita karavot qo'yilgan. Elktr chiroq yoqig'liq. Matador libosini kiygan yigitcha o'rtada g'oz turibdi. Chhrasi jiddiy. Stulning suyanchig'iga guldor qilib tikilgan kamzul osib qo'yilgan. Egnida oppoq surupdan ko'ylak, qop-qora sochi elktr nurida yaltiraydi. Shaxsiy xizmatkori cho'kkalab olib uning blbog'ini yaxshilab tortib qo'ydi-da, o'rnidan turib ortiga chkindi. Pdro Romro parishonxotirlik bilan, o'ziga yarashgan bir kibr bilan boshini egib qo'ydi-da, qo'limizni qisib so'rashdi. Montoya unga bizning haqiqiy aficionado ekanimizni va unga omad tilash maqsadida klganimizni aytdi. Romro jiddiy quloq soldi. Kyin u mnga o'girilib qaradi. Bunaqa xushsurat yigitchani umrimda hch ko'rmagandim.
 - Buqalar jangiga borasizlarmi? - so'radi u inglizchalab.
 - Siz inglizcha gaplasholasizmi? - so'radim o'zimni ovsarlikka olib.  
 - Yo'q, - db javob brdi-da, kulib yubordi u. Karavotda o'tirgan uch erkakdan biri yonimizga klib, fransuzcha gaplasha olasizlarmi, db so'radi.
 - Agar istasangiz, tarjima qilib turishim mumkin. Ehtimol, Pdro Romrodan biron nima so'rashni istarsizlar?
Biz unga minnatdorchilik bildirdik. Undan nimani ham so'rardik? Yigitcha o'n to'qqiz yoshlarda edi, u agar xizmatkori bilan uchta yuvindixo'rini hisobga olmagan-da, yakka-yu, yolg'iz edi, yigirma minutdan kyin esa jang boshlanadi. Biz uning qo'lini qisib: Mistsapep ddik-da, xonadan chiqdik. Eshikni yopayotganimizda u yuvindixo'rlari o'tirgan xonada yolg'iz o'zi qomati dadl, xushsurat bo'lib turardi.
 - Xo'p o'ktam yigitcha-da, - qalay? - so'radi Montoya.
 - Barno yigit ekan, - ddim mn.
 - Ko'rinishidan torroning xuddi o'zi, - ddi Montoya. -Ha! Aynan o'zi.
 - Ajoyib yigit ekan, - dedim mn.
 - Hali ko'ramiz, maydonda o'zini qanday tutarkin, - ddi Montoya.
Vino to'ldirilgan katta msh xonamdagi dvorga suyab qo'yilgandi. Msh bilan durbinni oldik-da, eshikni qulflab pastga tushdik.
Buqalar jangi muvaffaqiyatli o'tdi. Bill bilan mn Pdro Romroga qoyil qoldik. Montoya bizdan o'nta o'rin narida o'tirgandi. Romro birinchi buqani o'ldirganidan kyin. Montoya mnga qarab boshini chayqab qo'ydi. Bunisi -Haqiqiy matador dgani bo'lardi. Ko'pdan bri haqiqiy matadorlar yo'q edi. Boshqa ikkita matadordan biri yaxshigina jang qildi, ikkinchisiniki o'rtacha bo'ldi. Ammo chkiga unchalik durust buqalar tushmagan bo'lsa ham, ularni Romro bilan taqqoslab bo'lmasdi.
Buqalar jangi paytida bir ncha marta ortimga o'girilib durbindan Mayklga, Brt bilan Konga qaradim. Chamasi o'zlarini yaxshi his etishyapti. Brt xotirjam kuzatyapti. Uchalovi oldinga egilib bton panjaraga suyangan holda o'tirishibdi.
 - Qani, durbinni mnga brchi, - ddi Bill.
 - Xo'sh, Kon qalay otiribdi, zrikmayaptimi? - so'radim mn.
 - Rosa maqtanchoq-da.
Buqalar jangi tugab, sirkdan chiqayotganimizda tiqilinch girdobiga tushib qoldik. Olomon orasidan o'tib bo'lmasdi. Uning oqimiga bo'ysunishga to'g'ri kldi, olomon xuddi daryoda siljiyotgan muz kabi asta-skin bizni shahar tomon olib ktdi. Bizni odatda buqalar jangidan kyin bo'ladigan yngil hayajon chulg'ab oldi va haqiqiy jangdan kyin hammavaqt bo'ladigan ko'tarinki kayfiyatda edik. Sayil qizigandan qizib borardi. Do'm-biralarning do'pir-do'piri, surnaylarning chiyillashi olamni tutib ktgan, odamlar oqimi dam-badam raqqoslar to'dasi bilan aralashib ktardi. Raqqoslar zich olomon orasida o'yinga tushayotgani uchun oyoqlarining harakati bizga ko'rinmasdi. Biz faqat yuqoriga-pastga, yuqoriga-pastga silkinayotgan boshlar bilan ylkalarni ko'rardik xolos. Nihoyat olomon orasidan chiqib, kafga yo'l oldik. Ofitsiant bizga uchta stulni bo'sh qoldirgach, absnt vinosidan kltirishni buyurdik-da, maydonga qarab, olomon bilan raqqoslarni tomosha qilb o'tirdik.
 - Sningcha, bu qanaqa raqs? - so'radi Bill.
 - Xoti raqsiga oxshab ktarkan.
 - Xoti hamma vaqt ham bir xil bo'lavrmaydi, - ddi Bill. - Bular har xil muzika ohangiga turlicha raqsga tushishyapti.
 - Qoyilmaqom o'ynashyapti.
Ro'paramizdagi ko'chaning boshida bir to'da o'smir o'ynayapti. Ular jiddiy qiyofada juda murakkab maqom bilan oyoq tashlab zavq bilan o'ynashardi. Raqsga tushayotib hammalari oyoqlariga qarashardi. Tagi kanopdan to'qilgan tuflilari bilan do'pir-do'pir qilishardi. Paypoqlari ham, tovonlari ham, to'piqlari ham bir-biriga mos klardi. Kyin qo'qqisdan muzika tindi-yu, raqqoslar muqom qilib ko'chadan o'tishdi.
 - O'zimizning oqsuyaklarimiz ham klishyapti, - ddi Bill.
Ular ko'chani ksib o'tishmoqda edi.
 - Hello, do'stlar, - ddim mn.
 - Hello, jntlmnlar, - ddi Brt. - Bizga joy olib qo'ydinglarmi? Juda soz.
 - Bilasizmi, anavi, ismi nimaydi, ha, Romro edi, qoyil qildi-da. To'g'rimi?
 - U mni o'ziga maftun qilib qo'ydi, - ddi Brt. - Yashil shimini qarang!
 - Brt undan ko'zini uzolmay qoldi.
 - Ertaga albatta durbiningizni olaktaman.
 - Xo'sh, qalay? Yaxshi bo'ldimi?
 - G'aroyib. Mana buni tomosha dsa bo'ladi
 - Otlar-chi?
 - Otlarga qarashdan o'zimni tiyolmadim.
 - U ko'zini uzmay tomosha qildi, - ddi Maykl. - Brtga qoyil qoldim.
 - Albatta, bu otlarga nisbatan dahshatli zulmning o'zginasi, - ddi Brt, - Ammo mn qaramay turolmadim,
 - Bhud bo'lmadingizmi?
 - Hcham.
 - Robrt Konning bo'lsa mazasi qochib qoldi, - luqma tashladi Maykl. - Siz butunlay ko'karib ktdingiz, Robrt.
 - Birinchi otning ahvolini ko'rib yuragim ezilib ktdi-da, - ddi Kon.
 - Unchalik zrikmagan bo'lsangiz krak, to'g'rimi? - so'radi Bill.
Kon kulib yubordi.
 - Yo'q. Zrikmadim. Iltimos, shu gapimni unutib yuboring.
 - Agar zrikmagan bo'lsangiz, mayli, unutaman, - ddi Bill.
 - Ko'rinishidan zrikkanga o'xshamaydi, - dedi Maykl. - Ko'ngli bhuzur bo'larmikan, db o'ylagandim.
 - Yo'g'-, bxud bo'lganim yo'q. Atigi bir daqiqa ko'nglim bhuzur bo'ldi.
 - Ko'ngli aynishiga imonim komil edi. Rostanam zrikmadingizmi, Robrt?
 - Bu haqda ytar endi, Maykl. Axir gapim o'rinsiz ekanini aytdim-ku.
 - Bari bir mazasi qochib qolgandi. U rostanam ko'karib ktgandi.
 - Bas qil, Maykl!
 - Buqalar jangini birinchi marta tomosha qilayotganda sirayam zrikmang, Robrt, - ddi Maykl. - Aks holda janjal chiqishi mumkin.
 - Bas qil, Maykl!
 - U Brtni sadist dyapti, Brt sadist emas, - dedi Maykl. - Brt shunchaki go'zal va sog'lom ayol.
 - Siz sadistmisiz, Brt? - so'radim mn.
 - Sadist emasligmiga ishonaman.
 - U Brtning m'dasi baquvvat bo'lgani uchun ham uni sadist dyapti.
 - M'dasi ancha vaqt baquvvat bo'lib yurarmikan? Bill boshqa mavzuga ko'chib, Mayklning e'tiborini Robrt Kondan chalg'itib yubordi. Ofitsiant ryumkalarga quyilgan absnt vinosi olib kldi.
 - Rostanam sizga yoqdimi? - Kondan so'radi Bill.
 - Yo'q. Mnga yodi, db aytolmayman. Lkin g'aroyib tomosha bo'ldi.
 - Voy, qurg'urlar-y! Rosayam qoyilmaqom tomosha bo'ldi-da! - dedi Brt.
 - Agar otlar bo'lmaganda boshqa gap edi, - dedi Kon. - Buning ahamiyati yo'q, - dedi Bill. -Yaqin orada har qanday jirkanch narsalarni szmaydigan bo'lib qolasan.
 - Bari bir boshlanishi vahimali, - ddi Brt. - Mnga eng dahshatlisi, buqaning otga tashlanishi bo'ldi.
 - Chiroylni buqalar ekan, - so'z qotdi Kon.
 - Ha, buqalar zo'r, - dedi Maykl.
 - Klasi safar pastda o'tiraman. -Brt absntdan ho'plab qo'ydi.
 - U matadorlarni yaxshilab ko'rib olmoqchi, - ddi Maykl.
 - Ko'rsa arziydi-da, - dedi Brt. -Boyagi Romro hali yoshgina bola-ya!
 - Juda xushsurat yigitcha ekan, - dedim mn. - Boya xonasiga kirgandik. Bunaqa chiroyli bolani umrimda ko'rmagandim.
 - Sizning-cha, ncha yoshga kirganiykin?
 - O'n to'qqiz-yigirma yoshlarda bo'lsa krak.
 - Buni qarang-a!
Buqalar jangining ikkinchi kuni avvalgisiga qaraganda ham qiziqarliroq o'tdi. Brt birinchi qatorda mn bilan Mayklning o'rtamizdan joy oldi, Bill bilan Kon esa yuqori qatorda o'tirishdi. Romro o'sha kunning qahramoni bo'ldi. O'ylashimcha, Brt boshqa matadorlarni ko'rgani yo'q. Ularni eng ehtirosli mutaxassislardan boshqa hch kim ko'rmagandi. Hammaning diqqat-e'tibori birgina Romroga qaratilgandi. Yana ikkita matador bor edi-yu, biroq ular hisobga kirmasdi. Brtning yoniga o'tirib olib, unga jangning mohiyatini tushuntirdim, Unga agar buqa pikadorga tashlansa, otni emas, balki buqani kuzatib turish lozimligini uqdirdim, jangning mohiyatini tushunib olishi uchun, buqalar jangida faqat bma'ni fojiani emas, balki oldindan blgilab qo'yilgan xotimaga olib kluvchi xatti-harakatni ko'ra olishi uchun pikador o'tkir nayzasini qay usulda sanchishini kuzatib turishni o'rgatdim. Romro o'zining plashi bilan buqani yrga qulagan otdan qanday qilib chal g'itayotganini, plashi bilan qanday to'xtatib qolayotganini, buqani hch toliqtirmay, bir m'yorda, ravonlik bilan uyog'dan-buyoqqa aylantirayotganini unga ko'rsatdim. U Romroning kskin harakat qilishdan qochib o'z buqalarini so'nggi zarbaga saqlayotganini, ularga ozor brmaslikka va toliqtirmaslikka, faqat birozgina charchatishga harakat qilayotganini ko'rib turardi. U Romroning buqaning yonginasiga klib ishlashini tomosha qildi, mn Brtga boshqa matadorlar o'zlarini buqaga yaqinlashib ishlayotgandk qilib ko'rsatish maqsadida foydalanadigan barcha hiyla-nayranglarini tushuntirib brdim. Romroning plashni ishlatish usuli nga manzur bo'layapti-yu, nga boshqa matadorlarniki yoqmayotgani Brtga ayon bo'ldi-qoldi.
Romro birorta ham ortiqcha harakat qilmasdi, har safar u ishini aniq va sovuqqonlik bilan bajarardi. Boshqa matadorlar tirsaklarini dam-badam ko'tarib qo'yishardi, parma bo'lib buralib ktishardi, muguzga chap brishgandan kyin buqaga- suyanib olishardi. Ammo bu yasama qiliqlar tomoshani buzib, ko'ngilsiz taassurot qoldirardi. Romro kishini chinakamiga hayajonga solardi, chunki uning harakatlari mutlaqo aniq, mo'ljalli bo'lardi, u buqaning yonginasida turib hotirjam va vazminlik bilan muguzning yonlamalab o'tishini kutardi. Xavf-xatarni sun'iy ravishda bo'rttirib ko'rsatishning unga hojati yo'q edi. Matador buqaning yonginasida turganda harakatlari nga chiroyli bo'ladi-yu, buqadan briroqda turganida o'sha harakat nga kulgili chiqishini Brt endi tushunib tdi. Mn unga Xoslitoning halokatidan kyin barcha matadorlar sun'iy xavf-xatarni yuzaga kltiradigan va tomoshabinlarni hayajonga tushishga majbur qiladigan, aslida esa matadorga hch nima xavf solmaydigan jangni o'tkazish txnikasini ishlab chiqishganini tushuntirib brdim. Romro eski maktab mahoratini - jiddiy xavf tug'ilganda ham harakatning aniqligi, buqani so'nggi zarbaga tayyorlash,o'ziga gard yuqtir-maslikni his ettirib, uni irodasiga bo'ysundirish qobiliyatiga ega ekanligini namoyish qilardi.
 - Birorta ham nojo'ya harakat qilmadi-ya, - ddi Brt.
 - O'zi dahshatga tushmaguncha qilmaydi ham, - ddim mn.
 - U hcham qo'rqmaydi, - ddi Maykl. - U judayam ko'p narsani biladi.
 - Boshlamasidan hammasini bilib olgan. Boshqalar umrbo'yi o'rganolmaganini u tug'ilganidayoq bilib olgan.
 - Rosayam chiroyli yigitcha-da, - ddi Brt.
 - Bilasizlarmi, Brt bu torroni svib qolganga o'xshaydi, - ddi Maykl.
 - Bunga ajablanmasa ham bo'ladi.
 - Jyk, do'stligimiz hurmati, endi Romroni maqtamang. Yaxshisi, Brtga torrolar o'zlarining kksa onalarini qanday kaltaklashlarini aytib bring.
 - Mnga ularning qanday ichkilikbozlik qilishlarini aytib br.
 - Dahshatning o'zginasi, - ddi Maykl. - Ertalabdan kchgacha ichkilikbozlik qilishib, o'zlarining baxtiqaro opalarini kaltaklash bilan shug'ullanishadi.
 - U shunaqaga o'xshaydi, - ddi Brt.
 - Rostanam o'xshaydi, - ddim mn.
O'lgan buqaning yoniga xachirlarni kltirib tanani boylashdi, kyin qamchinni silkitishib xizmatchilar tepgandi, xachirlar birdaniga yo'rtib ktishdi, bitta muguzi dikkayib kallasi osilib qolgan buqa jang maydonda surgalib, qumda iz qoldirib bordi-da, darvoza ichra ko'zdan yo'qoldi.
 - Hozir yana bitta buqa chiqadi-yu, kyin tomosha tugaydi.
 - Darrov-a? - so'radi Brt. U oldinga egilib to'siqqa suyanib olgandi. Romro qo'lini silkib pikadorlarni o'z joylariga yo'lladi-da, buqa klishi bo'lgan tomonga qarab plashini ko'kragiga tutgancha doida yolg'iz o'zi qoldi.
Jang tugagach, biz ko'chada turtinib-surtinib olomov orasidan chiqib oldik.
 - Jin ursin, bu olomonni, rosa toliqtirdi-da, - dedi uflab Brt. - Butunlay trga botib ktdim-a.
 - Hchqisi yo'q, hozir ichamiz, - ddi Maykl. Ertasiga Pdro Romro qatnashmadi. Buqalar Myur dan kltirilgan bo'lib, jang qiziqarli o'tmadi. Indiniga jadvalda bo'sh kun edi. Ammo kunduziyam, kchasiyam sayil davom etdi.

 
O'n oltinchi bob

 Yomg'ir ertalabdan bri yog'yapti. Dngizdan ko'tarilayotgan tuman tog'larni qoplab olgan. Cho'qqilar ham ko'rinmay qoldi. Tog' yonbag'irlari zimiston, daraxt hamda uylarning shakli o'zgarib, so'niq manzaraga aylanib ktdi. Yog'ingarchilikni tomosha qilmoqchi bo'lib shahar tashqarisiga chiqdim. Dngizdan tog' tomonga qopqora bulutlar suzib klyapti.
Maydondagi namiqib ktgan bayroqlar oppoq tayoqlarda shalvirab turibdi, uylarning old tomonlarida ivigan alvonlar chapishib ktgan, yomg'ir esa dam tomchilab turadi, dam hammani ark panasiga quvib chlaklab quyadi, butun maydon halqob-halqob suvga to'lib, shalabbo ko'chalarda hch kim qolmagan bo'lsa ham sayil to'xtab qolmadi. Endi u pana joylarda davom etardi.
Odamlar yomg'irdan qochib sirkning yopiq joylarida tiqilib olib biskaylik va navaralik raqqosu qo'shiqchilar bahsini tomosha qilishdi, kyin Val-Karlosdan klgan raqqoslar ko'chada o'zlarining milliy kiyimlarida namiqib qolgan do'mbiralarining nag'masiga o'ynashdi. Oldinda esa oyoqlari smiz otlarga minib olgan jiqqa ho'l jul yopingan dirijyorlar borardi. Ark tagidagi kaf odamlar bilan to'lib ktgandi, raqqoslar ham shu yrga klishdi-yu, qo'ng'iroqchalar chatilgan qalpoqlarini silkib, qizil, binafsharang kamzullarini quritish uchun stullarning suyanchig'iga ilib qo'yishdi-da, oq mato o'ralgan oyoqlarini uzatib o'tirishdi. Yomg'ir borgan sayin kuchayardi.
Ulfatlarimning hammasini kafda qoldirib, tushlikkacha soqol-mo'ylovimni olmoqchi bo'lib mhmonxonaga qaytdim. Xonada soqolimni qirtishlayotganimda eshik taqillab qoldi.
 - Kiravring! -qichqirdim mn. Montoya kirib kldi.
 - Qalay yashayapsiz? - so'radi u.
 - Juda soz, - ddim mn. . - Bugun jang bo'lmaydi.
 - Ha, bugun faqat yomg'ir bo'lyapti.
 - Do'stlaringiz qayoqqa ktishdi?
 - Irunyaning kafsida o'tirishibdi.
Montoya odatdagidk xijolatomuz jilmayib qo'ydi.
 - Gap bunday, - ddi u. - Siz Amrika elchisini bilasiz-a?
 - Ha, - dedim mn. - Amrika elchisini hamma biladi.
 - U hozir shu yrda, Pamplonda.
 - Ha, uni hamma ko'ribdi.
 - Mn ham ko'ruvdim - dedi Montoya. U jimib qoldi. Ishimni davom ettiravrdim.
 - O'tiring, - taklif qildim. - Hozir vino olib klishni buyuraman.
 - Yo'q, yo'q. Ktishim krak.
Yuzimni qirtishlab bo'ldim-da, tos ustiga engashib muzdk suvda yuzimni yuvdim. Montoya hamon tik turardi, u odatdagidan ko'ra ko'proq xijolat chkayotgandk tuyulardi.
 - Gap bunday, - ddi u. - Mnga hozirgina Grand-otldan Pdro Romro bilan Marsyal Lalandning bugun kchqurun mhmondorchilikka borishi uchun elchixona taklifnomasini kltirib brishdi.
 - Nima qipti, bu Marsyalga ziyon qilmaydi, - ddim mn.
 - Marsyal bugungi kunini San-Sbastyanda o'tkazadi. Azonda Marks bilan mashinada jo'nab ktuvdi. Bugun qaytib klishmasa krak.
Montoya xijolat bo'lib turardi. U bir nima dyishimni kutayotgandi.
 - Romroga taklifnomani brmang, - ddim mn.
 - Rostanmi?
 - Shak-shubhasiz. Montoyaning chhrasi yorishib ktdi.
 - Amrikalik bo'lganingiz uchun oldingizdan bir o'tay, db kluvdim, - ddi u.
 - Mn xuddi shunday qilgan bo'lardim.
 - Shunday bolani qo'lga olishmoqchi, - ddi Montoya. - Uning qadr-qiymatini ular bilishmaydi. Qanaqangi odam bo'lib tishishini ular bilishmaydi. Har qanday xorijiy uni maqtab boshini aylantirib qo'yishi mumkin. Grand-otlda bir piyola choyga taklif qilishdan boshlanadi-yu, bir yildan kyin u adoyi tamom bo'ladi.
 - Xuddi Algabno ham shunday bo'lganidi, - ddim mn.
 - Ha, xuddi Algabno kabi.
 - Bular shunaqangi odamlar, - ddim mn. - Shu yrda matadorlarni saralab yig'adigan amrikalik bir ayol ham yuruvdi.
Bilaman. Ular eng yoshlarini tanlab olishadi.
 - Ha, - dedim mn. - qariyalar smirib ktishadi-da.
 - Yoki Gallo kabi aqldan ozishadi.
 - Oppo-osoni shu. Unga taklifnomani brmaysiz, tamom-vassalom.
 - U shunaqayam yoqimtoy-ki, - ddi Montoya. - U o'z odamlari orasida bo'lishi krak. Bunaqangi bma'ni ishlar bilan shug'ullanishning unga hojati yo'q.
 - Ozgina ichmaysizmi? - so'radim mn.
 - Yo'q, yo'q. Ktishim krak, - ddi Montoya. U chiqib ktdi.
Mn pastga tushib ko'chaga chiqdim-da, maydon atrofidagi arkning tagidan yurdim. Hamon yomg'ir quyyapti. Ulfatlarimni izlab Irunyaning kafsiga kirgandim, bu yrda yo'q ekan, maydonni aylanib chiqib mhmonxonan qaytdim. Ular birinchi qavatdagi oshxonada tushlik qilishayotgan edi.
Ulfatlarim tamaddi qilishda mndan o'zib ktishibdi, ularga ytib olishga urinmasam ham bo'lardi. Bill Maykl uchun poyafzal moylovchilarni yollabdi. Ular eshikdan bosh suqib qarashi bilan Bill har birini yoniga chaqirib, Mayklning botinkasini moylashga undardi.
 - Botinkamni o'n birinchi marta moylashyapti, - ddi Manykl. - Bilasizmi, Bill xuddi eshakning o'zginasi ekan.
Bu xabar, aftidan, moylovchilar orasida tarqab ktgan bo'lsa krak. Yana bittasi kirib kl
 - Limpia batas! - so'radi u Billdan.
 - Mnikini emas, - ddi Bill, - mana bu janobnikini.
Moylovchi hamkasbining yoniga cho'kka tushib olib Mayklning elktr nurida yarqirab turgan ikkinchi oyog'idagi botinka bilan mashg'ul bo'ldi.
 - Bill g'aroyib odam ekan, - ddi Maykl. Botinka mashmashasidan o'zimni bir oz noqulay szib, qizil vinodan ichib o'tirdimu bari bir ulardan shundog'am kyinda qolib ktdim. Atrofga ko'z yugurtdim. Qo'shni stolda Pdro Romro o'tiribdi. Bosh irg'ab salomlashgandim, u o'rnidan turib mndan o'z davrasiga qo'shilishimni va do'sti bilan tanishishimni iltimos qildi. Shundoqqina yonimizda o'tirishgan edi. Uning do'sti, madridlik sport tanqidchisi -chuvak yuzli, kichkinagina kishi bilan tanishib oldim. Mn sizga qoyil qoldim, dganimda, u quvonib iljaydi. Biz ispan tilida suhbatlashardik, madridlik tanqidchi esa fransuz tilida ham biroz gaplasha olarkan, o'zimizning stoldagi vinoni olmoqchi bo'lib qo'limni cho'zgandim, tanqidchi mni to'xtatib qoldi. Romro kulib yubordi.
 - Biz bilan ichavring, - ddi u inglizchalab.
U inglizcha so'zlashishdan g'oyatda xijolat chksa ham, bu tilda gaplashish unga yoqardi, bir oz o'tgach, Romro o'zi dudmollab ishlatayotgan so'zlarining ma'nosini mndan surishtira boshladi. U, ayniqsa, Corrida te toroc iborasining inglizcha qanday talaffuz etilishini, uning aniq tarjimasini bilishni istardi. Buqalar jangi iborasining inglizcha talaffuzi unga shubhali bo'lib tuyuldi. Mn unga buqalar jangi ispanchasiga corrid bo'lishini tushuntirib brdim. Ispancha corrida so'zi inglizchasiga buqalarning yugurishi ma'nosini bildiradi. Fransuzchasiga  Course de taureaux bo'ladi, db liqma tashladi tanqidchi. Buqalar jangi iborasi ispanchada yo'q.
Pdro Romro bir oz inglizcha gaplashishni Gibraltarda o'rganganini aytdi. U Rondda tug'ilgan ekan. Bu Gibraltar yaqinidagi shahar.
Romro torro san'atini Malagada, mahalliy tavromaxiya maktabida o'rganibdi. Maktabda hammasi bo'lib uch yil o'qibdi. Tanqidchi uni Malagacha iboralarni juda ko'p ishlatishini mazax qilardi. Yoshim- o'n to'qqizda, ddi Romero. Katta akasi uning hammoli bo'lib birga ishlarkanu, ammo bu mhmonxonada emas, balki boshqasida, kichikrog'ida o'z xotini bilan istiqomat qilarkan. Romrs mndan arnada mni ncha marta ko'rgansiz, db surishtirdi. Atigi uch marta ko'rgandim, ddim. Aslida uni ikki marta ko'rganim esimga tushib qoldi-yu, lkin yanglishganimni unga tushuntirnb o'tirmadim.
 - Ilgari mni qayrda ko'rgan edingiz? Madridami?
 - Ha; - ddim yolg'ondan. Uning Madridda ikki marta buqa jangida qatnashgani haqidagi hisobotni sport jurnalidan o'qib olgandim, shu sababli xotirjam gapiravrdim.
 - Birinchi chiqishimnimi yoki ikkinchisini?
 - Birinchisini.
 - O'shanda juda yomon jang qiluvdim, - ddi u. - Ikkinchisi yaxshi o'tdi. Esingizdami? - so'radi tanqidchi o'girilib.
U sirayam xijolat chkmasdi. Romro o'z ishini xuddi chtdan kuzatgandk bo'lib gapirardi. Unda kkkayish yo'q kibr-havodan asar ham yo'q edi.
 - Mning faoliyatim sizga manzur bo'lganidan bhad xursandman, - ddi Romro. - Ammo siz mning haqiqiy jangimni hali ko'rganingiz yo'q. Ertaga, agar yaxshigina buqa tushib qolsa, qanaqa ishlashimni ko'rsatgan bo'lardim.
Shunday ddi-yu, maqtanyapti, db o'ylashimdan xansirab, xijolat chkib, jilmayib qo'ydi.
 - Agar shunaqangisini ko'rsam, xursand bo'lardim-a, - ddi tanqidchi. - Ishonchimni qozonishingizni istardim.
 - Unga mning ishim unchalik yoqmapdi, - ddi mro mnga o'girilib. Uning qiyofasi jiddiy edi.
Tanqidchi Romroning ishi unga juda yoqishini, lkin hali mukammallik ytishmasligini aytdi.
 - Agar ertaga zo'r buqa tushib qolsa, o'shanda ko'rsiz.
 - Ertaga maydonga tushadigan buqalarni ko'rdingimi? - so'radi mndan tanqidchi.
 - Ha. Tushirishayotganda ko'ruvdim.
Pdro Romro oldinga egilib so'radi:
 - Xo'sh, sizningcha, qalay?
 - Zo'r buqalar, - dedim mn. -Har biri yigirma olti arroba klib qoladi. Muguzlari kalta-kalta. Nahotki ko'rmagan bo'lsangiz?
 - Ko'rdim, albatta, - ddi Romro.
 - Yigirma olti arroba bo'lmasa krak, - ddi tanqidchi.
 - Yo'q, - ddi Romro.
 - Boshlarida muguz o'rniga banan o'sib chiqqan, - ddi tanqidchi.
 - Sizningcha bananmi? - so'radi Romro. U kulib mnga o'girilib qaradi. - Sizning-cha ham bananmi?
 - Yo'q, muguzning xuddi o'zginasi.
 - Juda kalta, - dedi Pdro Romro. -Judayam kalta. Lkin, bari bir, banan emas.
 - Mnga qarang, Jyk, - yonimizdagi stoldan chaqirdi Brg. - Nga bizni tashlab ktdingiz?
 - Vaqtincha o'tuvdim, - ddim mn. - Biz buqalar haqida suhbatlashyapmiz.
 - Oliftagarchilik qilmang.
 - Unga aytib qo'ying, buqalarning muguzi yo'q, - db qichqirdi Maykl. U mast edi.
Romro savol nazari bilan mnga qaradi.
 - Qipqizil mast, - ddim.  Borracho! Muy borracho!
 - Nga bizni do'stlaringiz bilan tanishtirmayapsiz? - so'radi Brt. U Pdro Romrodan ko'zini uzolmasdya. Biz bilan birga kof ichmaysizmi, db so'radim undan. Ikkalovi o'rinlaridan turishdi. Romroning yuzi qorayib ktgan edi. O'zini juda soz tutardi.
Ikkovini galma-galdan hammaga tanishtirib chiqdimu, ammo birga o'tirishga stul ytishmay qoldi, shunda dvor yonidagi katta stolga kof ichgani o'tdik. Maykl bir shisha fundador bilan hammaga ryumka kltirishni buyurdi. Mastlikda ko'pgina bma'ni gaplar aytildi.
 - Mning nazarimda, yozuvchilik qabihona bir ish ekanini unga aytib qo'y, - ddi Bill. - Ayt, aytavr. Yozuvchi ekanimdan nomus qilishimni unga aytib qo'y. Pdro Romro Brtning yonida unga quloq solib o'tirardi.
 - Qani, aytsang-chi! -baqirdi Bill. Romro jilmayib boshini ko'tardi.
 - Bu snor-yozuvchi, - ddim unga. Romro ehtirom bilan Billga qarab qo'ydi.
 - Mana bu kishi ham, - ddim Konni ko'rsatib.
 - U Vilyaltuga o'xsharkan, - ddi Billga tikilib Romro. - Vilyaltuga o'xsharkan, to'g'rimi, Rafael?
 - Hcham o'xshamaydi, - ddi tanqidchi.
 - Rostanam Vilyaltuga o'xshab ktarkan, - ddi mro ispanchalab. - Mast sinor nima ish bilan shug'ullanadilar?
 - Hch nima ish qilmaydi.
 - Shuning uchun ko'p ichyaptimi?
 - Yo'q. U mana bu snoraga uylanmoqchi.
 - Unga aytib qo'ying, buqalarning birortasida ham muguz yo'q! -mastlik bilan baqirdi Maykl stolning naryog'ida o'tirgan joyidan.
 - Nima dyapti?
 - Kayfi oshib qoldi.
 - Jyk! -baqirdi Maykl. - Buqalar muguzsiz ekanini unga aytib qo'ying!
 - Gapiga tushunyapsizmi? - so'radim undan.
 - Ha.
Uning tushunmaganiga imonim komil edi, chunki bamaylixotir o'tirardi.
 - Unga aytib qo'ying-ki, yashil ishtonini qanday kiyshini Brt ko'rmoqchi bo'lyapti.
 - Bas qil, Maykl.
 - Unga aytib qo'ying: ishtonini qanday qilib kiyishini Brt judayam ko'rgisi klyapti.
 - Bas qiling.
Bu paytda Romro qo'lidagi ryumkasini aylantirgancha Brt bilan gaplashib o'tirardi. Brt fransuzcha, bo'lsa ispancha, biroz inglizcha so'zlar ishlatib, gapiripb, kulardi.
Bill ryumkalarni to'ldirdi.
 - Unga aytib qo'ying, Brtning istagi...
 - Xudo haqi, ovozingizni o'chiring, Maykl! Romro bizga qarab jilmaydi.
 - Bunisini tushundim, - dedi u.
Shu payt oshxonaga Montoya kirib kldi. U endi jsh mayib mnga qaramoqchi bo'luvdi hamki Pdro Romrog ko'zi tushib qoldi. Qo'lida konyak to'ldirilgan kattagina ryumkani ushlab olgan Pdro ylkalari yalang'och ayol bilan mning o'rtamizda chaqchaqlashib o'tirardi. Tgra- mizdagilarni hammasi mast-alast edi. Montoya hatta boshini irg'ab ham qo'ymadi.
Montoya xonadan chiqib ktdi. Maykl qadah ko'tarib nutq so'zlamoqchi bo'lib o'rnidan turdi.
 - Bu qadahni... - db boshladi u.
 - Pdro Romro uchun ichamiz, - ddim mn. Hamma o'rnidan turdi. Romro qadahni jiddiy qabul qildi va ryumkalarni urishtirib ichib yubordik. Mn bu holatning tzroq tugashini istardim, chunki Maykl butunlay boshqa narsa uchun qadah ko'tarmoqchi bo'lganini tu-shuntirishga urinmoqda edi. Lkin hammasi tinchgina o'tdi; Pdro Romro hammamizning qo'limizni qisib xayrlashdi-da, tanqidchi bilan birga chiqib ktdi.
 - Voy xudoyim-! qanaqangi jozibali bola-ya, - ddi Brt. - Kamzulini qanday kiyishini bir marta ko'rish nasib qilganda, hch narsamni ayamagan bo'lardim.
 - Buni unga aytmoqchiydim, Jyk bo'lsa nuqul chalg'itavrdi, - ddi Maykl. - Nga mni chalg'ityapsiz? Ispanchani mndan yaxshi gapiraman, db o'ylayapsizmi?
 - Qo'ysangiz-chi, Maykl! Hchkim chalg'itayotgani yo'q.
 - Yo'q, shuni aniqlab olmoqchiman. - U mnga tskari o'girilib oldi. - Siz o'zingizni ulug' odam db o'ylayapsizmi, Kon? O'rningiz bizning davrada db o'ylayapsizmi, Kon? Ko'ngil ochishni istayotgan davrada-ya? Xudo haqi, bunchalik to'polon qilavrmasin, Kon.
 - Bas qiling, Maykl, - ddn Kon.
 - Bu yrda Brtga krak bo'laman, db o'ylayapsizmi? Siz bilan vaqtimiz xushchaqchaq o'tadi, db o'ylayapsizmi? Nga nuqul indamay yuravrasiz?
 - Nimaiki lozim bo'lsa hammasini yaqinda aytgandim sizga, Maykl.
 - Albatta, mn yozuvchi emasman, - oyog'ida tura olmagani uchun Maykl stolga tayanib oldi. - Mn ulug' odam emasman. Ammo ortiqcha bo'lib qolgan paytimni szaman. Ortiqcha bo'lib qolganingizni nga his etmaysiz, Kon? Kting. Xudo haqi, jo'nab qoling. G'am-anduhli bu yahudiyona basharangizni yo'qoting ko'zimdan. Nahotki mn haq bo'lmasam? - U bizga qaradi.
 - Albatta, haqsiz, - ddim mn. - Yuringlar, Irunyaning kafsiga boramiz.
 - Yo'q, yo'q, mnga aytinglar-chi, nahotki haq bo'lmasam? Mn bu ayolni svaman.
 - E-e, yana boshlayapsanmi? Yetar endi, Maykl, - ddi
 - Nahotki haq bo'lmasam, Jyk?
Kon hamon joyida o'tirardi. Haqorat qilinayotgan paytdagidk rangi bo'zarib ktdi-yu, ammo bu taxqirlar xushyoqayotgandk tuyuldi. Mni go'daklardk rosa kalaka qilishyapti-ku, dya ich-ichidan ranjisa ham, bu gaplarning hammasi unvondor ldiga aloqasi borligini his etib, o'ziga taskin brardi.
 - Jyk, - ddi yig'lamsirab Maykl, - mning haq kanimni siz bilasiz. Mnga qarang! - U Konga o'girilib oldi: - Kting! Hoziroq jo'nab qoling!
 - Ktmayman, Maykl, - ddi Kon.
 - Ha-ha, ktmaysizmi? - Maykl stolni aylanib o'tib, u tomon yurdi.
Kon o'rnidan turib ko'zoynagini oldi. U rangi bo'zarib, qalbini rom etgan ayol uchun olishishga shay holda, grdayib hujumni kutardi.
Mayklni quchoqlab oldim.
 - Yuring, kafga boramiz, - ddim unga. - Axir bu yrda, mhmonxonada uni kaltaklash mumkin emas-ku.
 - To'g'ri! - ddi Maykl. - Juda to'g'ri fikr. Eshik tomon yurdik. Maykl qoqilib-suqilib zinadan ko'tarilayotganda ortimga o'girilib qaragandim, Kon yana ko'zoynagini taqib olganini ko'rdim. Bill ryumkasi fundodor quyardi. Brt esa bir nuqtaga tikilib o'tirardi.
Maydonga chiqqanimizda yomg'ir tinib qolgan, oy bulutlar orasidan mo'ralab qaramoqda edi. Shabada esib turibdi. Harbiy orkstr marsh chalmoqda, maydonni narigi chkkasidagi olomon isitilgan havo sharlari! uchirayotgan pirotxnik bilan uning o'g'lini qurshab olgan. Sharlar bir-birlarini turtib-surtib shitob bilan ko'tarilib borardi-yu, ammo shamolga duch klib yo yorilib ktardi, yo maydondagi uylarning biriga ilashib qolardi. Gohida ular olomon ustiga tushardi. Magni charsillab yonar, sharlar paqillab yorilardi-da, odamlar har tomonga tumtaraqay qochishardi. Hch kim o'yinga tushmayapti, shag'al jiqqa ho'l edi.
Brt va Bill Kon bilan birga mhmonxonadan chiqib yonimizga klishdi. Biz olomon orasida turib chog'roqqina katning ustida sharlarni tayoq bilan ohista turtayotgan mushakbozlik qirolini - olomon tpasida turz shamol esayotgan tomonga sharlarini uchirayotgan don Manuel Orkitoning harakatlarini tomosha qildik. Shamol sharlarni tortqilab ktardi, olomon ustiga tushib yorilayotgan va oyoqlar ostida pishillab atrofga uchqunlar sachratayotgan murakkab mushakbozlik yorug'ida don Manuelning trga botgan yuzi yaltillardi. Qog'ozdan ishlangan yop-yorug' shar har safar yorilib yrga tushganda, olosh qiyqirib yuborardi.
 - Don Manuelning omadi yurishmadi, - dedi Bill - Uning ismi don Manuel ekanini qayoqdan bilib qoldingiz? - so'radi Brt.
 - E'londa yozib qo'yishibdi. Don Manuel Orkito, shu shaharning pirotxnigi.
 - Nur sochuvchi sharlar, - dedi Maykl, - nur sochuvchi sharlar shodasi. E'londa shunaqa db yozilgan.
 - Loaqal bittasi uchsaydi-ya, - db qo'ydi Bret. - Don Manuel o'zini qo'yarga joy topolmayapti.
 - Sharlar osmonu falakka uchib, Avliyo Frminiga shon-sharaflar! ma'nosini bildiruvchi shiorga aylanishi uchun bir on tayyorgarlik ko'rgan bo'lsa krak bu Manuel, - dedi Bill.
 - Nur sochuvchi sharlar, -db qo'ydi Maykl. - Shoda-shoda nur sochuvchi sharlar.
 - Nga bu yrda qaqqayib turibmiz? - so'radi Brt. - Qani, ktdik.
 - Janobi oliyalarining ko'ngillari ichishni istab qoldi chog'i, - ddi Maykl.
 - Qayoqdan bilaqolding? - so'radi Brt.
 Kaf tiqilinch, srshovqin edi. Bizga hch kim e'tibor brmadi. Bo'sh stol topolmadik.
 - Bu yerdan ktaqolaylik, - dedi Bill.
Sayil ark ostida davom etardi. Ba'zi stollarda Biarritsadan klgan ingliz va amrikaliklar sport kiyimida o'tirishibdi. Ko'pgipa ayollar sayilga chiqqanlarni dastali ko'zoynak bilan tomosha qilishyapti. Yaqinginada bizni Bill tanishtirib qo'ygan biaritsalik qizni uchratib qoldik. U dugonasi bilan Grand-otlda istiqomat qilardi. Dugonasi boshi og'rib, uxlab olgani mehmonxonaga ktibdi.
 - Mana, mayxona bor ekan, - ddi Maykl. Bu Milan mayxonasi db atalmish ikkinchi darajali torgina qahvaxona bo'lib, unda tamaddi qilib olish, ichkari xonasida esa raqs tushish mumkin edi. Stollardan birini band qilib bir shisha fundador kltirishni buyurdik. Qahvaxonada odam siyrak. Hch qanaqangi ko'ngil-ochar o'yindan darak yo'q.
 - Fu, juda zrikarli joy ekan-da, - ddi Bill.
 - Hali erta-da.
 - Fundadorni o'zimiz bilan olaktamiz-da, kchroq klamiz, - ddi Bill. - Shunday so'lim bir oqshom chog'i bu yrda o'tirishni istamayman.
 - Qaytib borib inglizlarni tomosha qilaqolaylik, - dedi Maykl. - Inglizlarni tomosha qilishni yoqtiraman.
 - Inglizlar badbashara-ku, - ddi Bill. - Qayrdan paydo bo'lib qolishdi o'zi?
 - Biarritsadan klishgan, - ddi Maykl. - Ular ispancha sayilni tomosha qilgani klishgan.
 - Sayilni ularga ko'rsatib qo'yaman, - dedi Bill.
 - Siz g'oyatda go'zal ekansiz, - ddi Billning tanish qiziga murojaat qilib Maykl. - Qayrdan paydo bo'lib qoldingiz o'zi?
 - Bas qil, Maykl.
 - Mnga qaranglar, bu qiz judayam zbo ekan. Qayerlarda yurgan ekanman-a? Ko'zim qayoqda ekan? Siz bag'oyat latofatlisiz. Mnga ayting-chi, bir-birimizni taniymizmi? Mn va Bill bilan birga yuring. Inglizlarning bayram kayfiyatini rasvo qilamiz.
 - Bayramini ularga ko'rsatib qo'yaman, - ddi Bill Inglizlarga bu yrda nima bor ekan?
 - Ktdik, - ddi Maykl. - Faqat uchalamiz boramiz. Ablah inglizlarning kayfiyatini bir rasvo qilaylik. Siz ingliz bo'lmasangiz krak? Mn shotlandman. Inglizlardan nafratlanaman. Ularga bayramni ko'rsatib qo'yaman. Ktdik, Bill.
Uchchalasining qo'l ushlashib kaf tomon ktishayotganini drazadan tomosha qilib turdik. Maydonda mushak otildi.
 - Mn shu yrda yana biroz o'tiraman, - ddi Brt.
 - Siz bilan birga qolaman, - ddi Kon.
 - Voy, yo'q, - ddi Brt. - Xudo haqi, bu yrdan keting. Nahotki, Jyk bilan gaplashib olmoqchi bo'laganimni szmasangiz?
 - Buni bilmay qolibman, - ddi Kon. - Biroz kayfim borligi sababli bu yrda shunchaki biroz o'tirmoqchi edim.
 - Topgan bahonangizni qarang. Agar mast bo'lsang borib uxlayqoling. Boring, uxlayvring.
 - Ja qo'pol muomila qildimmi-a? - so'radi Br Kon chiqib ktgandi. - E, xudoyim-, munchaligam jon ga tgmasa-ya!
 - U bilan xushchaqchaqlik qilib o'tira olmaysan.
 - Yuragimni qon qilib yuboryapti.
 - Kon o'zini judayam yomon tutyapti.
 - Nihoyatda yomon. O'zini yaxshi tutgan paytlari ham bo'lgandi.
 - U hozir ham eshik orqasida turgandirov.
 - Ha. Uning qo'lidan kladi. Bilasanmi, uning holi nima ksechayotganini mn endi tushundim. Buning hch ahamiyati yo'qligiga ishongisi klmayapti-da.
 - Bilaman.
 - Boshqa hch kim o'zini bunchalik tutmagan bo'lardi.
Uh, hammasi jonimga tgdi! Maykl-chi?! Mayklga ham-qoyil emasman.
 - Mayklga juda og'ir bo'lyapti.
 - Ha. Lkin cho'chqa kabi muomila qilishi yaxshimas-da.
 - Hammamiz o'zimizni yomon tutyapmiz, - ddim mn. - qo'yib brsang bo'lgani.
 - Sn unaqa qilmagan bo'larding, - Brt mnga qarab qo'ydi.
 - Mnam xuddi Kon singari tntak bo'lardim.
 - Azizim, bunday bma'ni gapning foydasi bormi?
 - Yaxshi. Ko'ngling istaganini gaplashamiz.
 - Jahling chiqmasin. Sndan boshqa hch kimim yo'q, bugun shundog'am kayfiyatim rasvo.
 - Sning Maykling bor.
 - E, Mayklni qo'y. Shuyam aziz kishi bo'pti-yu?!
 - Mnga quloq sol, - ddim unga. - Kon bu yrda o'ralashib yurib sndan bir qadam ham ortda qolmayotgani Mayklga og'ir botyapti.
 - Xuddi mn bilmagandk gapiryapsan-a, azizim. Iltimos, bu haqda og'iz ochma, shundog'am yuragim siqilyapti.
Brtning bunchalik asabiy holatini ilgari hch ko'rmagandim. U mndan ko'zini olib qochib, dvorga tikilib olgandi.
 - Biroz sayr qilishni istaysanmi?
 - Ha. Ktdik.
Fundador shishasining og'zini brkitib, buftchi ayolga uzatdim.
 - Yana ichaylik, - dedi Brt. - Asabim qo'zg'ab ktyapti.
Mayin, xushbo'y konyakdan yana bir ryumkadan ichdik.
 - Ktdik, - ddi Brt.
Tashqariga chiqqanimizda ark tomondan klayotgan Konga ko'zimiz tushib qoldi.
 - O'zimam biluvdim-a, ana u, - ddi Brt.
 - Sndan ajrab ktishni istamayapti.
 - Bchora!
 - Unga zig'ircha ham achinmayman. O'zimam undan nafratlanaman.
 - Mnam azob chkayotgani uchun undan nafratlanyapman, - bir sskanib ddi Brt.
Uni qo'ltiqlab oldim-da, olomondan, maydondagi chiroqlardan uzoqlashib torgina ko'cha bo'ylab ktdik. Ko'cha qorong'i, shilta loy edi. Biz shahar chkkasidagi isthkom tomon yurdik. Qop-qorong'i, loy ko'chani yoritib turgan chiroqlar tagidan, chinqiriq muzika sadolari eshiti-labtgan eshiklari ochiq vino do'konlari yonidan o'tdik.
 - Kirishni istaysanmi?
 - Yo'q.
Shahar chkkasida biz jiqqa ho'l maysa uzra yurdik, qalaning tosh yotqizilgan ko'tarmasiga chiqdik. Tosh ustiga gaztani yoyib Brtni o'tqazdim. Qop-qora yalanglikning narigi tomonidagi tog' ko'rinib turibdi. Qattiq shamol surayotgan bulutlar dam-badam oy sathini to'sib qo'yardi. Naq tagimizda isthkomning chuqur qandahlari qorayib turibdi. Orqaroqda daraxtlar, jomning ko'lankasi, oy nurida hira-shira ko'zga tashlanayotgan shaharning sharpasi ko'rinyapti.
 - Ja kuyunavrma, - ddim unga.
 - Yuragim nihoyatda g'ash, - ddi Brt. - Indamay o'tiraylik.
Yalanglik tomon qaradim. Oy nurida uzoqlarga cho'zilib ktgan daraxtlar qorayib turibdi. Toqqa ko'tariladigan yo'lda avtomobil chirog'i ko'rindi. Tog' cho'qqisidagi qala chiroqlari nur sochmoqda. Pastlikda, chap tomo daryo bor. Yomg'irdan ko'tarilib qolgan daryoning loyqa suvi bir tkis oqmoqda. Brt bir nuqtaga tikilib o'tirardi. Qo'qqisdan u sskanib ktdi.
 - Sovuq ekan.
 - Qaytamizmi?
 - Park ichidan ktamiz.
Biz ko'tarmadap tushdik. Osmonni yana bulut qoplab oldi. Srdaraxt park ichi qop-qorong'i edi.
 - Jeyk, haliyam mni svasanmi? 
- Ha.
 - Bilasanmi, mn adoyi tamom bo'ldim, - ddi Brt. 
 - Nimalar dyapsan?
 - Mn adoyi tamom bo'ldim. O'sha bolakay, Romro mning aqlu hushimni olib qo'ydi. Uni svib qolganga o'xshayman.
 - Sning o'rningda bo'lganimda bunday qilmagan bo'lardim.
 - O'zimni qo'yarga joy topolmayapman. Adoyi tamom bo'ldim. Ichim o'tday kuyyapti.
 - Bunaqa qila ko'rma.
 - O'zimni qo'yarga joy topolmayapman.
 - Bunga chk qo'yish krak.
 - Qanaqa qilib chk qo'yaman? Hch nimaga chk qo'mayapman. Mana buni qara.
U mnga qo'lini cho'zdi.
 - Butun a'zoi badanim mana shunaqa titrayapti.
 - Bunaqa qilish yaramaydi.
 - O'zimni qo'yarga joy topolmayapman. Bari bir adoyi tamom bo'ldim. Nahotki szmayotgan bo'lsang?
 - Szmayapman.
Mn biror nima qilishim krak. O'zim dilimdan chiqarib, biror nima qilishim krak. O'zimniyam qadrimni yo'qotib qo'ydim.
 - Snga bunaqa qilishning butunlay hojati.
 - Azizim, mni qiynama. Sningcha, manavi baxti qaro Konning ahvoliga, Maykl qilayotgan janjallarga chidash osonmi mnga?
 - Bilaman, oson emas.
 - Nuqul ichib yurolmayman-u, axir.
 - Ha, shunday.
 - Azizim, iltimos, yonimda qol. Yonimda qolib mnga yordam brasanmi-a?
 - Albatta.
 - Yaxshi ish qilmayotganimni tushunib turibman. Garchi o'zimga manzur bo'lsa ham, ey, xudoyim-, hch qachon bunchadik bma'ni his qilmagandim-a!
 - Nima qilishimni xohlagan bo'larding?
 - Qani, ktdik, - ddi Brt. - Uni izlab topamiz. Biz qorong'ida xiyobonning shag'al yotqizilgan yo'lkasidan birga ktdik, kyin xiyobon tugab, darvoza orqali shaharga olib boruvchi yo'lga chiqib oldik.
Romro kafda ekan. U boshqa matadoru sport tanqidchilari bilan birga o'tirgandi. Hammalari sigara chkishardi. Ichkariga kirib borganimizda hamma baravariga o'girilib bizga qarashdi. Romro jilmayib ta'zim qildi. Biz xonaning o'rtasidagi stoldan joy oldik.
 - Uni biz bilan ulfatchilik qilishga taklif etib ko'rchi.
 - Sabr qil. O'zi kladi.
 - Unga boqishdan o'zimni tiyolmayapman.
 - O'ziyam, ko'rsa ko'rgudk yigit-da, - Ddim mn.
 - Umrim bo'yi ko'nglim istagan ishlarni qilib klganman.
 - Bilaman.
 - O'zimni juda bma'ni his etyapman.
 - Qo'ysang-chi.
 - Ey xudoyim-! - dedi Brt. - Ayollar nimalarga dosh brishmaydi-ya!
 - Nahotki?
 - Eh, o'zimni shunaqayam yomon his etyapman-ki... Mn ulfatlarga qarab qo'ydim. Pdro Romro jilmayib qo'ydi. U yonida o'tirganlarga bir nimalar ddi- da, kyin biz tomon yurdi. O'rnimdan turdim va biz qo'l brib so'rashdik.
 - Biz bilan ichishmaysizmi?
 - Sizlarni mhmon qilishga ijozat bring, - ddi u. Kyin Brtdan unsiz rozilik olib stulni surib o'tirdi. O'zini qoyilmaqom tutardi. Lkin chkishda davom etdi. Sigara chkish unga yarashardi.
 - Sigara chkishni yaxshi ko'rasizmi? - so'radim undan.
 - Judayam. Doim sigara chkaman.
Sigara uni basavlat qilib yuborgandi. Uning chhrasiga diqqat bilan qarab qo'ydim. Tiniq, silliq va qoracha edi. Yonog'ida uchburchak chandiq ko'rinib turardi. Uning Brtga tikilib qolganipi ko'rdim. Romro oralarida nimadir borligini his qilardi. Bret qo'lini siqib ko'rishganda buni his qilgan bo'lishi krak. Ammo o'zini juda ehtiyotkor tutardi. O'ylashimcha, unda ishonch bo'lsa ham xato qilib qo'yishdan cho'chirdi.
 - Siz ertaga qatnashasizmi? - so'radim undan.
 - Ha, - ddi u. - Algabno bugun Madridda jarohatlanibdi, eshitdingizmi?
 - Yo'q, ahvoli oh'ir emasmi? - so'radim mn.
 - Yengil jarohatlangan. Mana bu joyi, - u o'zining kaftini kursatdi.
Bret uning qo'lini tutib barmoqlarini yoydi.
 - E-ha, fol ochishni bilasizmi? - so'radi u inglizchalab.
 - Biroz bilaman. Istaysizmi?
 - Istayman. Fol ochirishni judayam yaxshi ko'raman. - U kaftini yoyib stolga qo'ydi. - Mni abadiy yashaydi, millionr bo'ladi, db ayting. - Romero hamon odob saqlab turardi-yu, lkin endi o'ziga ishonch hosil qilgandi. - Mana, ko'ring, - ddi u, - kaftimda buqalar bor ekanmi?
U kulib qo'ydi. Qo'li nihoyatda chiroyli, bilagi qup quruq edi.
 - Mingtacha buqa bor ekan, - ddi Brt. Endi u hayajonlanmasdi.
 - Juda soz, - kuldi Romro. - Har biriga ming durodan, - ddi mnga ispanchalab. - Yana biror nima deng.
 - Qo'llari yaxshi, - ddi Brt. - O'ylashimcha, uzoq yashaydi.
 - Do'stingizga emas, mnga gapiring.
 - Siz uzoq umr ko'rasiz, dyapman.
 - Bilaman, - ddi Romro. - Mn hch qachon o'lmayman.
Barmog'imni bukib stolni taqillatib qo'ydim. Romro buni szib qoldi. U boshini chayqab qo'ydi.
 - Yo'q. Buning hojati yo'q. Buqalar - mning eng yaxshi do'stlarim.
Uning so'zini Brtga tarjima qilib brdim.
 - Siz o'z do'stlaringizni o'ldirar ekansiz-da? - so'radi u.
 - Doimo o'ldiraman, - ddi u inglizchalab va kulib yubordi. - Ular mni o'ldirmasliklari uchun shunaqa qilaman. - Romro Brtga qarab qo'ydi.
 - Inglizcha yaxshi gaplasharkansiz.
 - Ha, gohida durustgina gaplashaman, - ddi u. - Lkin buni hch kim bilmasligi krak. Torroning inglizcha gaplashishi yaramaydi.
 - Nga? - so'radi Brt.
 - Yaramaydi. Hamma norozi bo'ladi. Bizda bunaqa qilinmaydi.
 - Nga norozi bo'lishadi?
 - Shunchaki-da. Torro bunaqa bo'lmasligi krak.
 - Qanday bo'lishi krak?
U kulib shlyapasini ko'zi ustiga surib qo'ydi, labidagi sigarani qimirlatib jiddiy qiyofaga kirdi.
 - Narida o'tirganlarga o'xshashim krak, - ddi u. O'sha tomonga qaradim. U xuddi basharasini g'alati qilib Nasional qiyofasiga kirdi. Kyin jilmayib qo'ydi-da, chhrasi yana o'z holiga qaytdi. - Yo'q. Ingliz tilini unutishim krak.
 - Faqat hozir emas, - ddi Brt.
 - Unutmaymi?
 - Unutmang.
 - Xo'p bo'ladi.
U yana kulib qo'ydi.
 - Siznikiga o'xshagan shlyapa kiymoqchi edim, - ddi Brt.
 - Mayli, mn topib boraman.
 - Juda soz. Albatta, topib boring.
 - Bugunoq topib boraman.
Mn o'rnimdan turdim. Romro ham qo'zg'aldi.
 - O'tiravring, - ddim mn. - Do'stlarimizni topib shu yrga boshlab klaman.
U mnga qarab qo'ydi. Bu nigohi bilan hammasi tushunarlimi, db so'nggi bor surishtirayotgandk bo'ldi. Hammasi tushunarli edi.
 - O'tiring, - ddi unga Brt. - Mnga ispancha gaplashishni o'rgatasiz.
Romro joyiga o'tirib, stol osha unga qarab qo'ydi.
Mn chiqib ktdim. Matadorlar yovqarash bilan mni kuzatib qolishdi. Yigirma minutdan kyin kafga qaytib kirganimda Brt bilan Pdro Romro allaqachon ktib bo'lishgan ekan. Stol ustida kofsi ichilmagan stakanlar bilan uchta bo'sh ryumka turardi. Qo'lida sochiq bilan ofitsiant klib, stakan va ryumkalarni yig'ishtirdi-da stolni artib qo'ydi.
